Nguyên lý hoạt động van giảm áp dựa trên cân bằng lực: áp suất hạ lưu (phía sau van) đẩy lên màng hoặc piston, lò xo điều chỉnh đẩy ngược lại, và vị trí đĩa van trên đế van tự thay đổi để giữ áp ra quanh giá trị cài đặt. Áp ra thấp hơn cài đặt thì van mở thêm; áp ra cao hơn thì van đóng bớt. Van giảm áp là loại van tự lực, không cần điện hay khí điều khiển, dùng để hạ áp đầu vào cao xuống mức ổn định cho thiết bị phía sau.
Bài này giúp bạn nắm cấu tạo từng bộ phận, đọc đúng ký hiệu trên bản vẽ P&ID và quyết định nên dùng van tác động trực tiếp hay van pilot cho hơi, nước hoặc khí nén. Thông số model chỉ nêu ở chỗ cần thiết; thông số đầy đủ xem tại trang van giảm áp YNV.
Cấu tạo van giảm áp gồm những bộ phận nào
Dù là kiểu màng hay kiểu piston, cấu tạo van giảm áp đều có các bộ phận sau:
- Thân van: chứa đường dòng chảy, hai đầu nối vào đường ống (nối ren hoặc nối mặt bích tùy model).
- Đế van và đĩa van: tạo khe tiết lưu. Khe càng hẹp thì áp suất giảm càng nhiều và lưu lượng qua van càng ít.
- Màng hoặc piston: bộ phận cảm nhận áp ra. Áp suất hạ lưu tác dụng lên diện tích của màng hoặc piston và tạo thành lực đẩy.
- Lò xo điều chỉnh: tạo lực đối trọng, quyết định áp ra cài đặt.
- Vít chỉnh (hoặc tay quay): nén hoặc nới lò xo để đổi áp cài đặt.
- Đường lấy áp hạ lưu: dẫn áp suất sau van tới mặt màng hoặc piston, có thể là lỗ trong thân hoặc ống ngoài.
Với van tác động trực tiếp, có thể hình dung như sau: lò xo là bàn tay luôn muốn đẩy cánh cửa mở ra, còn áp suất sau van là luồng gió đẩy cánh cửa đóng lại. Cánh cửa đứng yên ở vị trí hai bên cân nhau, và cánh cửa chính là khe giữa đĩa van với đế van.

Về bộ phận cảm biến áp: kiểu màng thường nhạy hơn ở dải áp thấp, còn kiểu piston bền hơn và chịu được áp suất cài đặt cao hơn. Ví dụ PRE-1F/2F là van giảm áp kiểu piston có nhiệt độ làm việc 150°C.
Nguyên lý hoạt động của van giảm áp qua từng giai đoạn vận hành
Với van tác động trực tiếp, điều kiện cân bằng có thể viết gọn: áp suất ra nhân diện tích màng (hoặc piston) bằng lực lò xo. Các giai đoạn vận hành diễn ra như sau:
- Trạng thái ban đầu: với nhiều van tác động trực tiếp, khi chưa có áp, lực lò xo có xu hướng giữ van mở. Với van pilot, trạng thái ban đầu và độ mở van chính phụ thuộc cấu tạo pilot/piston của từng model; khi vận hành, pilot điều tiết áp điều khiển để mở hoặc đóng van chính.
- Cấp áp đầu vào: lưu chất đi qua khe giữa đĩa và đế, bị tiết lưu nên áp giảm. Áp phía sau van tăng dần.
- Đạt áp cài đặt: áp hạ lưu cân bằng với lực lò xo (van trực tiếp) hoặc với lực lò xo của pilot (van pilot). Đĩa van dừng ở vị trí mở vừa đủ để duy trì áp ra.
- Tải thay đổi: thiết bị phía sau dùng nhiều hơn thì áp ra tụt, van mở thêm. Dùng ít đi thì áp ra nhích lên, van đóng bớt. Khi ngừng tiêu thụ, van đóng về gần vị trí kín; độ kín cụ thể phụ thuộc đế van và từng model.
- Chỉnh áp cài đặt: vặn vít chỉnh để nén lò xo thì áp ra cao hơn; nới lò xo thì áp ra thấp hơn.
Vì van phải lệch khỏi vị trí cân bằng mới mở thêm được, áp ra thực tế sẽ sụt nhẹ khi lưu lượng tăng. Đây là hiện tượng bình thường của van tự lực, không phải lỗi.
Lưu ý: Van giảm áp không thay thế van an toàn. Nếu đế van rò hoặc kẹt mở, áp đầu vào có thể truyền xuống phía sau. Đường ống và thiết bị hạ lưu cần có van an toàn theo yêu cầu thiết kế, xem thêm nhóm van an toàn. Khi cài áp, nên chỉnh lúc hệ thống có lưu lượng và đọc trực tiếp trên đồng hồ sau van.

Van giảm áp tác động trực tiếp và kiểu pilot khác nhau thế nào
Van giảm áp trực tiếp là loại áp ra tác động thẳng lên màng hoặc piston của van chính và đối trọng với lò xo. Van kiểu pilot thêm một van pilot nhỏ cảm nhận áp ra, rồi dùng chính lưu chất để điều khiển piston của van chính. Hình dung pilot như người trợ lý nhìn đồng hồ và bật trợ lực cho cánh cửa quá nặng so với sức tay.
| Tiêu chí | Tác động trực tiếp | Kiểu pilot |
|---|---|---|
| Cách điều khiển | Áp ra đẩy trực tiếp màng/piston, đối trọng với lò xo | Pilot cảm nhận áp ra, lưu chất điều khiển piston van chính |
| Kết cấu | Đơn giản, ít chi tiết | Phức tạp hơn: có pilot, đường dẫn, thường có lưới lọc |
| Áp ra khi lưu lượng đổi | Sụt rõ hơn khi lưu lượng tăng mạnh | Giữ ổn định hơn |
| Cỡ van, lưu lượng | Phù hợp cỡ nhỏ đến trung bình | Phù hợp lưu lượng lớn, yêu cầu ổn định cao |
| Điều kiện lưu chất | Ít nhạy với cặn | Cần lưu chất sạch, cần chênh áp tối thiểu để pilot hoạt động (xem catalogue) |
| Bảo trì | Dễ | Nhiều chi tiết cần kiểm tra hơn |
Ở dòng YNV, DRE-5F là van tác động trực tiếp kiểu màng cho khí áp suất thấp, tỷ lệ giảm áp tối đa 300:1. PIR-1F/2F là van giảm áp hơi kiểu pilot: hơi qua van pilot đẩy piston nâng hạ để điều chỉnh độ mở van chính theo cân bằng giữa lò xo và áp thứ cấp.

Ưu và nhược điểm
- Tác động trực tiếp: đơn giản, phản ứng nhanh, dễ bảo trì; nhược điểm là áp ra lệch nhiều hơn khi lưu lượng biến động lớn và khó đáp ứng cỡ lớn.
- Kiểu pilot: ổn định, hợp lưu lượng lớn; nhược điểm là kết cấu phức tạp, cần lưu chất sạch và đủ chênh áp để pilot làm việc.

Các đặc tính cần đọc kỹ trước khi chọn van
Ba đặc tính quyết định van có đáp ứng được hệ thống hay không là tỷ lệ giảm áp, độ sụt áp theo lưu lượng và chênh áp tối thiểu.
- Tỷ lệ giảm áp tối đa: là tỷ số giữa áp vào và áp ra mà một van xử lý được trong một cấp. Ví dụ DRE-1F/2F có tỷ lệ giảm áp tối đa 10 : 1. Nếu cần hạ áp nhiều hơn mức này, nên chia thành hai cấp hoặc chọn dòng có tỷ lệ phù hợp.
- Độ sụt áp ra khi lưu lượng tăng: kiểu tác động trực tiếp sụt rõ hơn kiểu pilot. Nếu thiết bị phía sau nhạy với dao động áp, hãy đưa lưu lượng nhỏ nhất và lớn nhất vào yêu cầu chọn van.
- Áp suất vào tối thiểu và chênh áp tối thiểu: van, nhất là kiểu pilot, cần đủ chênh áp giữa vào và ra mới làm việc đúng. Giá trị cụ thể lấy theo tài liệu kỹ thuật của từng model.
Cần phân biệt: van giảm áp giữ áp sau van, còn van xả áp hoặc van điều áp sơ cấp giữ áp trước van. Hai loại có bản chất điều khiển khác nhau, nên không dùng lẫn.
Ký hiệu van giảm áp trên bản vẽ P&ID
Ký hiệu van giảm áp trên P&ID thường gồm biểu tượng thân van (hai tam giác đối đỉnh), bộ truyền động dạng lò xo ở phía trên và một đường lấy áp từ phía hạ lưu nối lên bộ truyền động. Nhãn thường gặp là PCV hoặc PRV, tùy quy ước của từng dự án.
Lưu ý: PRV có thể là van giảm áp (pressure reducing valve) hoặc van xả áp (pressure relief valve). Van an toàn thường vẽ dạng van góc với đầu xả ra ngoài. Hãy đối chiếu bảng chú giải (legend) của bản vẽ trước khi lập danh mục vật tư, tránh đặt nhầm loại van.
Chọn loại phù hợp theo môi chất và điều kiện làm việc
Trước khi chọn, cần có đủ: môi chất, áp vào tối đa, áp ra yêu cầu, lưu lượng nhỏ nhất và lớn nhất, nhiệt độ, cỡ DN và kiểu nối. Từ đó có thể định hướng như sau:
- Hơi nước bão hòa, cần áp ra ổn định: ưu tiên kiểu pilot như PIR-1F/2F. Với hệ hơi từ lò hơi, xem thêm bài lò hơi công nghiệp: cấu tạo, nguyên lý và phụ kiện van.
- Nước cần áp ra cao, muốn gọn trên một cụm: MRE-2F là van giảm áp đa cấp kiểu pilot cho nước, áp ra 3,0~15,0 kgf/cm²g.
- Khí áp suất thấp: DRE-5F có áp ra 0,01~0,3 kgf/cm²g.
- Khí nén hoặc nước, cần kiểu piston bền: PRE-1F/2F.
Nếu bài toán là giữ áp phía trước van hoặc làm van xả cho bơm thì xem nhóm van điều áp sơ cấp, vì bản chất điều khiển khác với van giảm áp.

Nếu chưa chắc nên chọn loại nào, hãy dùng công cụ chọn van theo điều kiện vận hành hoặc gửi thông số tại trang báo giá, kỹ sư YNV Việt Nam sẽ đối chiếu với dữ liệu model và tư vấn cho bạn. Thời gian giao hàng, bảo hành xem tại chính sách giao hàng và bảo hành.
Câu hỏi thường gặp
Van giảm áp hoạt động theo nguyên lý nào?
Van giảm áp hoạt động theo nguyên lý cân bằng lực. Áp suất sau van tác dụng lên màng hoặc piston, lò xo cài đặt đẩy ngược lại. Khi áp ra lệch khỏi giá trị cài đặt, độ mở của van tự thay đổi để kéo áp trở về trạng thái cân bằng, không cần nguồn điện hay khí điều khiển.
Cấu tạo van giảm áp gồm những bộ phận gì?
Một van giảm áp cơ bản gồm thân van, đế van và đĩa van, màng hoặc piston, lò xo điều chỉnh, vít chỉnh (hoặc tay quay) và đường lấy áp hạ lưu. Van kiểu pilot có thêm van pilot nhỏ cùng đường dẫn, và thường có lưới lọc bảo vệ pilot khỏi cặn.
Van giảm áp tác động trực tiếp khác van có pilot ra sao?
Van trực tiếp để áp ra tác động thẳng lên màng hoặc piston, kết cấu đơn giản và dễ bảo trì. Van pilot dùng một van phụ cảm nhận áp ra rồi điều khiển piston van chính, giữ áp ổn định hơn khi lưu lượng lớn, nhưng cần lưu chất sạch và đủ chênh áp để pilot vận hành.
Ký hiệu van giảm áp trên bản vẽ P&ID là gì?
Ký hiệu thường là biểu tượng van điều khiển kèm bộ truyền động lò xo và một đường lấy áp từ phía hạ lưu, nhãn PCV hoặc PRV. Vì PRV cũng có thể chỉ van xả áp, hãy luôn đối chiếu với bảng chú giải của bản vẽ dự án trước khi chốt loại van.
Vì sao áp ra của van giảm áp giảm nhẹ khi lưu lượng tăng?
Van chỉ mở thêm khi áp ra đã thấp hơn giá trị cân bằng một chút, để lực lò xo thắng lực áp trên màng hoặc piston. Do đó lưu lượng tăng làm áp ra sụt nhẹ. Kiểu pilot hạn chế hiện tượng này tốt hơn kiểu tác động trực tiếp.



